24 kwietnia 2021 roku zmarła, w wieku 96 lat, dr n. med. Feliksa Pieńkowska – nestorka polskiej onkologii, osoba niezwykle zaangażowana zarówno w pomoc pacjentom, jak i w szkolenie młodych lekarzy. Pionierka i współtwórczyni polskiej szkoły chemioterapii, Członkini Honorowa Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej oraz Warszawskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Onkologicznego. Niemal całe życie zawodowe związana z Instytutem Onkologii – przez pierwsze lata w Gliwicach, a następnie w Warszawie.
Feliksa Pieńkowska urodziła się 13 grudnia 1924 roku we wsi Łopacianka, jako córka Stanisława Kajki i Heleny z Kretów. Rodzice prowadzili gospodarstwo. Gdy Feliksa miała 7 lat, zmarł jej ojciec. Odtąd licznym rodzeństwem – Apolonią, Andrzejem, Konradem oraz przyrodnimi braćmi Bogdanem i Jerzym – zajmowała się matka, która od wczesnych lat kładła duży nacisk na edukację dzieci.
W roku 1938 Feliksa Kajka – przyszła dr Pieńkowska – rozpoczęła naukę w Państwowym Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Jadwigi w Siedlcach. Była to szkoła o wysokim poziomie nauczania, postępowa i kształtująca myślenie krytyczne. W czasie okupacji Feliksa uczęszczała na tajne komplety w Borowiu, m.in. na wykłady profesorów wysiedlonych z Wielkopolski, a następnie w Siedlcach. Miała zacięcie socjologiczne i interesowała się historią chłopstwa, ale przede wszystkim chciała zdobyć praktyczne umiejętności i realnie wpływać na rzeczywistość społeczną. Warunki życia na wsi były bardzo ciężkie, a brak opieki lekarskiej powszechny i dojmujący – stąd jeszcze przed maturą Feliksa podjęła decyzję, że chce być lekarką. W czerwcu 1943 r. w dawnym gimnazjum zdała egzamin dojrzałości i rozpoczęła studia biologiczne na Wydziale Przyrodniczym tajnego Uniwersytetu Warszawskiego. Po zaliczeniu pierwszego roku w czerwcu 1944 r. z powodu działań wojennych wróciła do rodzinnej Łopacianki.
W listopadzie 1945 roku została przyjęta na Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego. W zrujnowanej Warszawie pierwszy powojenny rocznik studentów medycyny rozpoczął naukę w spartańskich warunkach. Początkowo wykłady i ćwiczenia odbywały się w budynku Wydziału Weterynarii przy ul. Grochowskiej, potem w podziemiach częściowo zrujnowanego Collegium Anatomicum przy ul. Chałubińskiego. W czasie studiów mieszkała w domu akademickim przy Górnośląskiej 14, mieszczącym się w ocalałym z zawieruchy wojennej pięknym budynku, wybudowanym w latach 20. przez Fundację barona Maurice’a de Hirscha, który z sentymentem wspominała.
W 1950 uzyskała absolutorium, a 25 stycznia 1952 roku – dyplom lekarza (wydany już przez Akademię Medyczną w Warszawie). Przyszła dr Pieńkowska chciała zostać internistką, była niezwykle pracowita i miała silną potrzebę kształcenia i samodoskonalenia, jednak zderzenie z systemem, w którym obowiązywał nakaz pracy – szczególnie dotkliwy dla bezpartyjnych i pozbawionych kontaktów absolwentów, których wysyłano najczęściej na drugi koniec kraju – sprawiło, że początki jej drogi zawodowej nie były łatwe.
Jeszcze na studiach rozpoczęła pracę na stanowisku lekarza zakładowego Budowy Fabryki Samochodów Osobowych na Żeraniu, a po uzyskaniu dyplomu dostała nakaz pracy w „Służbie Polsce” (w 2. Brygadzie w Dęblinie), a następnie została wysłana na Śląsk, gdzie pracowała w Szpitalu Miejskim w Gliwicach (od 1 XI 52 do 3 II 55) na Oddziale Wewnętrznym oraz w lecznictwie otwartym. Była to praca po kilkanaście godzin dziennie w trudnych warunkach, bez wytchnienia, a tym bardziej bez czasu na naukę. Przyszła dr Pieńkowska musiała też nauczyć się rozmawiać z pacjentami po śląsku. Na oddział trafiali głównie górnicy po wypadkach, przywożeni z dwóch pobliskich kopalń. Pracowała również jako lekarz rejonowy w Ośrodku Zdrowia w Gliwicach. W listopadzie 1954 roku wyszła za mąż za inżyniera magistra Tadeusza Pieńkowskiego. Od lutego 1955 r. – już na własną prośbę – została zatrudniona w Instytucie Onkologii w Gliwicach, którego dyrektorem był wówczas dr Jeremi Święcki. Dołączyła do zespołu Instytutu za namową swoich przyjaciół: dr. (przyszłego profesora) Mieczysława Chorążego i dr (później dr hab.) Zofii Koziorowskiej-Woźniakowskiej. 30 maja 1955 brała udział jako ochotniczka w akcji ratunkowej podczas jednej z największych katastrof w historii polskiego górnictwa w Kopalni Węgla Kamiennego Sośnica. W akcji tej dr Pieńkowska brała udział wraz z lekarzem i taternikiem, później profesorem medycyny, Zbigniewem Jaworowskim. Wspólnie organizowali podziemny punkt medyczny dla pracujących pod ziemią ratowników. Pożar w kopalni wybuchł najprawdopodobniej na skutek zaprószenia ognia lampą karbidową lub papierosem. Zginęło wówczas 42 górników.
W Gliwickim Oddziale Instytutu Onkologii dr Pieńkowska pracowała na stanowisku asystenta, a od 1961 r. starszego asystenta. W roku 1961, w trakcie specjalizacji z onkologii przeniosła się wraz z mężem oraz synami – 5-letnim Tadeuszem i 2-letnim Ludwikiem – do Warszawy. W 1962 roku uzyskała specjalizację II stopnia z onkologii. W roku 1965 urodził się najmłodszy syn Państwa Pieńkowskich – Andrzej.
W Instytucie Onkologii w Warszawie Feliksa Pieńkowska pracowała od 1 XI 1961 roku. Jej zainteresowania skierowały się w stronę chemioterapii i hormonoterapii nowotworów, a szczególnie raka sutka i ziarnicy złośliwej. Była w gronie pierwszych pracowników Zespołu Chemioterapii, wyodrębnionego pod koniec lat 50. z Kliniki Onkologii Ogólnej – wraz z dr Janiną Anną Żelechowską, dr. Józefem Zborzilem i dr. Maciejem Żuławskim. Do zespołu dołączyli następnie dr – później profesor – Grzegorz Madej i dr Bogusław Nozdryn-Płotnicki. Wkrótce po objęciu stanowiska Dyrektora Instytutu prof. Tadeusz Koszarowski w maju 1974 roku powołał do życia pierwszą w Polsce Klinikę Chemioterapii. Od października 1974 roku dr Feliksa Pieńkowska, formalnie zatrudniona wcześniej w Klinice Radioterapii, przeniosła się do Kliniki Chemioterapii. Kierował nią wówczas dr Jerzy Meyza, jednak wkrótce wyjechał za granicę i jego obowiązki przejął dr Józef Zborzil, który kierował Kliniką przez kolejne dwie dekady. 8 stycznia 1976 roku Feliksa Pieńkowska uzyskała stopień doktora nauk medycznych na podstawie rozprawy „Przebieg raka sutka u młodych kobiet, do 35. roku życia”. Promotorem jej pracy był dr hab. Andrzej Hliniak. Od stycznia 1977 roku dr Pieńkowska pracowała na stanowisku adiunkta. W związku z wprowadzaniem nowej specjalizacji w 1985 r. została mianowana specjalistą II st. w zakresie chemioterapii nowotworów (znalazła się tym samym w grupie pierwszych pięciu osób z tą specjalizacją w kraju obok Józefa Zborzila, Marka Pawlickiego, Jeremiego Święckiego i Cecylii Kwaśniewskiej). W roku 1981 – po odejściu na emeryturę dr Żelechowskiej – z rekomendacji dr. Józefa Zborzila dr Feliksa Pieńkowska została Kierownikiem Oddziału Szpitalnego A w Klinice Chemioterapii Instytutu Onkologii w Warszawie. Dr Feliksa Pieńkowska z niezwykłym zaangażowaniem opiekowała się swoimi pacjentami, zarówno w Instytucie Onkologii, jak i w poradniach onkologicznych, m.in. przy ul. Banacha, przy ul. Zamienieckiej czy w Stołecznej Przychodni Onkologicznej.
Dr Pieńkowska była również bardzo cenionym pedagogiem – wychowała kolejne pokolenia onkologów klinicznych. W ich wspomnieniach pojawia się jako osoba niezwykle prawa, cierpliwa i zaangażowana. Swoją pasją i etosem pracy zaraziła również dwóch synów, Tadeusza i Andrzeja, którzy zostali cenionymi onkologami. Trzeci syn, Ludwik, został profesorem fizyki. Z końcem 1987 r. dr Feliksa Pieńkowska przeszła na emeryturę.
Osoba dr Feliksy Pieńkowskiej łączyła empatię, wrażliwość społeczną i zaangażowanie z fachowością najwyższej próby, nieustającą potrzebą zdobywania najnowszej wiedzy i przekazywania swojego doświadczenia młodszym lekarzom oraz z żywym zainteresowaniem dobrem pacjentów. Pozostaje w pamięci swoich uczniów, współpracowników i następców – pamięci pełnej szacunku, ciepła i wdzięczności.
Aleksandra Towpik
Sekcja Historii Instytutu
Biuro Rzecznika Prasowego NIO-PIB
Autorka składa serdeczne podziękowania za pomoc oraz udostępnienie fotografii Panu Profesorowi Tadeuszowi Pieńkowskiemu.
Źródła
Matka onkologów – audycja Jana Kasi. Studio Reportażu i Dokumentu Polskiego Radia; https://reportaz.polskieradio.pl/artykul/1324369,Matka-onkologowMateriały archiwalne Archiwum Zakładowego oraz Sekcji Historii Instytutu NIO-PIB
Rubach Maryna, Siedlecki Piotr. Początki chemioterapii w Polsce: w 40. rocznicę powstania pierwszej w kraju Kliniki Chemioterapii w Instytucie Onkologii w Warszawie. Nowotwory J Oncol 2014; 64: 544-550.
