Niemal cała przedwojenna i wojenna dokumentacja Instytutu Radowego – w tym ponad 25 tysięcy historii chorób – spłonęła podczas Powstania Warszawskiego. Tym większą wartość ma odnaleziona po ponad 80 latach w piwnicach Narodowego Instytutu Onkologii „Księga Ruchu Chorych” z lat 1943–1944. Ten unikatowy dokument, zawierający nazwiska blisko dwóch tysięcy pacjentek i pacjentów Instytutu, został zaprezentowany 19 sierpnia 2026 r.
Prezentacja odbyła się w Narodowym Instytucie Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowym Instytucie Badawczym przy ul. Wawelskiej 15. W spotkaniu uczestniczyli m.in. dr hab. n. med. Beata Jagielska, Dyrektor Narodowego Instytutu Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowego Instytutu Badawczego, Mariusz Olczak, Dyrektor Archiwum Akt Nowych, oraz Piotr Krasnodębski, Burmistrz Ochoty. Historyczny kontekst Księgi, jej zawartość i znaczenie przybliżyły Aleksandra Towpik z Sekcji Historii Instytutu NIO-PIB i Karolina Grobelska, Kustosz ds. opracowania zasobu AAN – koordynatorki projektu. Data spotkania – 19 sierpnia – została wybrana nieprzypadkowo. Tego dnia w 1944 roku rozegrał się ostatni akt pacyfikacji Instytutu Radowego.
Wśród zgromadzonych gości była pani Maja Komorowska, wybitna polska aktorka, która dwa lata temu podczas uroczystości w NIO-PIB jako pierwsza użyczyła swojego głosu świadkom tych dramatycznych wydarzeń, czytając ich zeznania w 80. rocznicę wybuchu Powstania.
„Księga Ruchu Chorych” została odnaleziona w ubiegłym roku w piwnicy Instytutu przy ul. Wawelskiej. Dokument jest niezwykły nie tylko ze względu na swoją treść, ale również dlatego, że w ogóle przetrwał do naszych czasów. Niemal cała dokumentacja Instytutu, w tym archiwum liczące ponad 25 tysięcy historii chorób gromadzonych od 1932 roku, spłonęła w czasie Powstania Warszawskiego.
Księga jest rejestrem zawierającym blisko dwa tysiące nazwisk pacjentek i pacjentów, którzy od 19 kwietnia 1943 r. do 31 lipca 1944 r. byli hospitalizowani w Instytucie Radowym. Odnotowywano w niej nie tylko daty przyjęcia i wypisu oraz rozpoznanie choroby, ale również m.in. zawód, stan cywilny, wyznanie czy miejsce zamieszkania.
Ostatni chorzy zostali wpisani do Księgi 31 lipca 1944 r. Przy nazwiskach kilkudziesięciu osób przyjętych w ostatnich miesiącach nie ma daty wypisu. Najprawdopodobniej żadna z nich nie przeżyła pacyfikacji Instytutu dokonanej przez żołnierzy kolaboracyjnej brygady SS RONA (Rosyjskiej Wyzwoleńczej Armii Ludowej) między 5 a 19 sierpnia. Są wśród nich również pacjentki, które 19 sierpnia 1944 roku zostały wyprowadzone w stronę punktu zbornego na terenie targowiska „Zieleniak” – miejsca gehenny mieszkańców Ochoty – i tam zamordowane w budynku sąsiadującej szkoły.
Prezentacja odnalezionej i poddanej konserwacji w pracowni Archiwum Akt Nowych Księgi jest elementem projektu realizowanego w ramach porozumienia o współpracy pomiędzy Narodowym Instytutem Onkologii a Archiwum Akt Nowych.
Dokument jest z jednej strony świadectwem heroicznej postawy personelu Instytutu, który w niezwykle trudnych warunkach starał się zapewnić chorym najlepszą możliwą opiekę, a z drugiej – zapisem dramatycznego losu pacjentek, pacjentów i pracowników, którzy stali się ofiarami pacyfikacji. Ma znaczenie nie tylko historyczne, ale również symboliczne. Dla części osób wymienionych w Księdze może być ostatnim zachowanym materialnym śladem ich obecności w Instytucie w najtragiczniejszym okresie jego historii.
W trosce o zachowanie tego wyjątkowego świadectwa Dyrektor Narodowego Instytutu Onkologii dr hab. n. med. Beata Jagielska zdecydowała o przekazaniu Księgi do zasobu Archiwum Akt Nowych. Dokument w chwili odnalezienia był w bardzo złym stanie. Prace konserwatorskie, trwające ponad cztery miesiące, prowadziły Ewa Langowska, Kierownik oddziału zabezpieczania zasobu archiwalnego AAN oraz Iwona Wojciechowska, starszy konserwator archiwalny z AAN.
„Dzięki Państwa pracy, doświadczeniu i umiejętnościom nasze skarby będą mogły służyć kolejnym pokoleniom” – powiedziała dr hab. n. med. Beata Jagielska, Dyrektor NIO-PIB, dziękując zespołowi Archiwum Akt Nowych podczas wizyty w pracowni konserwatorskiej.
Po prezentacji oryginał Księgi wrócił do Archiwum Akt Nowych i pozostanie w zasobie państwowym. Narodowy Instytut Onkologii otrzymał natomiast kopię konserwatorską, która będzie wykorzystywana do celów badawczych i wystawienniczych.
Prezentacja Księgi ma przede wszystkim wymiar społeczny i symboliczny – przywraca pamięć o konkretnych ludziach, którzy ponad 80 lat temu znaleźli się w murach Instytutu Radowego, a których losy w wielu przypadkach urywają się wraz z wybuchem Powstania Warszawskiego. Dokument może stać się również cennym źródłem dla historyków i rodzin poszukujących informacji o swoich bliskich, pomagając uzupełnić wiedzę o ofiarach i przywracać im tożsamość.
Zapraszamy do obejrzenia filmu pokazującego proces konserwacji dokumentu: https://www.youtube.com/watch?v=osxBTN635Q8
