Vaping coraz rzadziej jest dziś postrzegany jako „moda” czy mniej szkodliwa alternatywa dla tradycyjnych papierosów. Staje się jednym z najważniejszych wyzwań zdrowia publicznego – szczególnie w kontekście dzieci, młodzieży i młodych dorosłych, którzy bardzo wcześnie sięgają po produkty nikotynowe.
O długofalowych konsekwencjach tego zjawiska, w tym o możliwym wpływie e-papierosów na ryzyko nowotworowe, mówiła w Parlamencie Europejskim dr hab. n. med. Dorota Kiprian – Naczelny Radioterapeuta Narodowego Instytutu Onkologii w Warszawie, kierująca w NIO także Zakładem Radioterapii. Wystąpienie, zatytułowane „Vaping and Cancer Risk: Long-Term Consequences of Early Nicotine Exposure”, odbyło się podczas debaty poświęconej rewizji unijnych przepisów tytoniowych określanych jako TPD3, czyli przygotowywanej aktualizacji regulacji dotyczących produkcji, sprzedaży, prezentacji i kontroli wyrobów tytoniowych oraz powiązanych produktów nikotynowych, w tym e-papierosów, a także ochronie zdrowia młodego pokolenia w Europie.
„Para” - problem zdrowia publicznego
Dane Krajowego Rejestru Nowotworów pokazują, że nowotwory odpowiadają za około jedną czwartą zgonów w Polsce, a rocznie z powodu chorób nowotworowych umiera około 100 tys. osób. KRN wskazuje też szczególne znaczenie raka płuca w strukturze zachorowań i zgonów nowotworowych. Narodowy Portal Onkologiczny podaje z kolei, że rak płuca jest jednym z najczęściej diagnozowanych nowotworów w kraju, rocznie choruje na niego ponad 20 tys. osób, a w 2022 r. stanowił 11,5% wszystkich zachorowań na nowotwory złośliwe. Główną przyczyną tej choroby jest palenie. Z obserwacji zjawiska jakim jest vaping wynika jednak, że te nowe formy mogą powodować nie tylko wzrost ryzyka zachorowania także na inne nowotwory ale, co szczególnie niepokoi lekarzy, mogą mieć wpływ na funkcje narządów - w tym - na funkcjonowanie mózgu.
To dlatego w centrum prezentacji prof. Kiprian znalazł się problem, który coraz wyraźniej wymyka się prostym kategoriom. E-papieros nie jest wyłącznie nośnikiem nikotyny ani neutralną „parą wodną” o atrakcyjnym zapachu. Aerozol wdychany podczas vapingu może zawierać m.in. nikotynę, substancje aromatyzujące, formaldehyd, aceton, metale ciężkie i inne związki potencjalnie szkodliwe dla zdrowia. Szczególne znaczenie ma fakt, że po produkty te sięgają osoby bardzo młode, kilkunastoletnie, na etapie intensywnego rozwoju organizmu, mózgu i mechanizmów odpowiedzialnych za uzależnienia.
Prof. Dorota Kiprian, radioterapeutka z wieloletnim doświadczeniem w pracy z pacjentami onkologicznymi, patrzy na problem vapingu nie tylko przez pryzmat danych naukowych, ale także praktyki klinicznej. Mówi więc o nim z perspektywy osoby, która na co dzień widzi, jak wysoka bywacena uzależnień i późno rozpoznanych ryzyk zdrowotnych.
- W onkologii często widzimy konsekwencje decyzji, które zostały podjęte wiele lat wcześniej. Dlatego o vapingu musimy mówić dziś, zanim stanie się on źródłem problemów zdrowotnych kolejnych pokoleń – podkreśla ekspertka. Zwraca także uwagę, że e-papieros nie jest „mniejszym złem” ani neutralną alternatywą dla tradycyjnych papierosów: Kluczowe jest pytanie o długofalowe skutki wczesnej ekspozycji na nikotynę i inne składniki aerozolu – ryzyka, które mogą ujawnić się dopiero po czasie, ale których źródłem są wybory podejmowane dziś przez nastolatków, rodziców, szkoły, regulatorów i cały system zdrowia publicznego - dodaje.
Głos Doroty Kiprian ma również wymiar bardzo praktyczny. W przypadku pacjentów onkologicznych, używanie nikotyny może wpływać na ogólną kondycję organizmu w czasie terapii, proces gojenia, tolerancję leczenia i ryzyko powikłań. Badania analizujące wpływ e-papierosów na komórki, tkanki i mechanizmy molekularne opisują zmiany, które mogą mieć znaczenie dla ryzyka nowotworowego, w tym uszkodzenia DNA, stan zapalny i zaburzenia epigenetyczne. To szczególnie istotne w przypadku młodych użytkowników, u których ekspozycja zaczyna się wcześnie i może trwać przez wiele lat.
Dlatego Pani Profesor od lat traktuje edukację antynikotynową jako ważny element swojej pracy z pacjentem – rozmawia, wyjaśnia mechanizmy uzależnienia, zachęca do rezygnacji z produktów nikotynowych i współtworzy materiały edukacyjne, które pomagają podejmować bardziej świadome decyzje zdrowotne. W tym sensie jej wystąpienie w Parlamencie Europejskim było nie tylko eksperckim komentarzem do danych naukowych, ale także głosem lekarza, który codziennie widzi, jak profilaktyka, edukacja i wczesna interwencja mogą realnie zmieniać przebieg choroby i jakość życia pacjentów.
Problem całego pokolenia
Skala zjawiska pokazuje, że vaping nie jest już niszową modą ani problemem ograniczonym do indywidualnych wyborów. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), w Regionie Europejskim, e-papierosów używa 14,3% nastolatków w wieku 13–15 lat . To najwyższy odsetek na świecie! Wśród dorosłych wskaźnik ten wynosi 4,6%, co oznacza, że europejscy nastolatkowie sięgają po e-papierosy około trzy razy częściej. Polska wpisuje się w ten problem bardzo wyraźnie: analizy Głównego Inspektoratu Sanitarnego wskazują, że 22,3% polskich nastolatków w wieku 13–15 lat używa e-papierosów, a 10% korzysta z podgrzewanych wyrobów tytoniowych.
Podobny obraz wyłania się z badania ESPAD 2024 : niemal co drugi uczeń w krajach objętych analizą próbował e-papierosów, ponad jedna piąta używała ich w ciągu ostatnich 30 dni, a większość młodych ludzi ocenia dostęp do tych produktów jako łatwy. To oznacza, że produkt uzależniający, atrakcyjnie opakowany i często przedstawiany jako element stylu życia, stał się częścią codzienności młodego pokolenia.
Dlatego debata w Parlamencie Europejskim, zorganizowana pod hasłem „Przyszłość młodego pokolenia: Jak ograniczyć epidemię uzależnień i chronić kapitał intelektualny Europy”, miała tak istotny, wielodyscyplinarny charakter. Przy jednym stole spotkali się przedstawiciele Parlamentu Europejskiego, eksperci zdrowia publicznego, psychiatrii, neurobiologii, pneumonologii, kardiologii i onkologii, a także przedstawiciele organizacji pacjenckich, społeczeństwa obywatelskiego oraz młodego pokolenia. Taki dobór głosów nie był przypadkowy. Uzależnienie od nikotyny u młodych osób ma bardzo szerokiej spektrum Łączy zdrowie psychiczne, rozwój mózgu, choroby układu oddechowego i sercowo-naczyniowego, ryzyko nowotworowe, edukację oraz skuteczność regulacji rynku.
- Właśnie dlatego odpowiedź na epidemię vapingu musi wykraczać poza ostrzeżenia zdrowotne – wymaga wspólnego działania lekarzy, naukowców, edukatorów, regulatorów i decydentów, zanim konsekwencje dzisiejszych wyborów staną się problemem zdrowotnym kolejnych pokoleń – podkreśla prof. Kiprian.
Głos polskiej onkologii w europejskiej debacie o zdrowiu
Zaproszenie prof. Doroty Kiprian do udziału w tym wydarzeniu ma znaczenie szczególne. To głos polskiej onkologii w miejscu, w którym wiedza naukowa może realnie wpływać na kierunek europejskich decyzji dotyczących zdrowia publicznego. Obecność ekspertki Narodowego Instytutu Onkologii w Parlamencie Europejskim dowodzi, że profilaktyka nowotworów nie zaczyna się dopiero w gabinecie lekarskim. Zaczyna się znacznie wcześniej – w edukacji, odpowiedzialnej regulacji rynku, ograniczaniu dostępu młodych osób do produktów nikotynowych i w rzetelnym informowaniu o konsekwencjach zdrowotnych.
To także ważny sygnał wskazujący, że Instytut nie tylko leczy pacjentów onkologicznych i prowadzi badania naukowe, ale uczestniczy głosem swoich ekspertów również w międzynarodowej debacie o tym, jak zapobiegać chorobom nowotworowym na poziomie populacyjnym. W kontekście vapingu oznacza to jedno: potrzebujemy nie tylko leczenia skutków, ale przede wszystkim odwagi, aby rozmawiać o przyczynach – zanim staną się problemem kolejnych pokoleń.
Wydarzenie zorganizowano pod patronatem członków Grupy Europejskiej Partii Ludowej (EPL) z inicjatywy europosłanki Elżbiety Łukacijewskiej i Adama Jarubasa - przewodniczącego Komisji Zdrowia Publicznego (SANT). Wśród współorganizatorów znaleźli się Fundacja Mental Power for Brain Health oraz Polskie Towarzystwo Chorób Płuc.
Źródła:
https://onkologia.org.pl/pl/epidemiologia/nowotwory-zlosliwe-w-polsce
https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/pluco/epidemiologia
https://www.euda.europa.eu/publications/data-factsheets/espad-2024-key-findings_en
